فصل دوم

مهارتهای معلم در تدریس

زمانی این فکر متداول بود فردی که چیزی را بداند می تواند ان را به دیگران انتقال دهد یعنی شرط تدریس را داشتن معلومات معلم می دانستند .امروز صاحبنظران براین اعتقاد اند که تنها داشتن معلومات برای تدریس کافی نیست بلکه شرایط دیگری نیز باید وجود داشته باشد .گرچه مهارت وتسلط به رشته تخصصی معلمی ،یکی از ارکان مهم این مسلک به حساب می آید ،لیکن تحقق این امر در ارا یه مطالب مورد تدریس امکان پذیر است.

متخصصین تعلم وتربیه شیوه های تدریس را به مهارتهای کوچک تقسیم می کند وتوصیه می نمایند هرمعلم قبل از تدریس باید مهارتهای لازم راکسب کند .زیرا هر شغلی در عمل به مهارتهای کوچکی تقسیم می گردد وشخص تا دران ها مهارت پیدا نکند انجام ان شغل برای او مشکل خواهد بود بطور مثال یک میخانیک موتر(مستری)باید مهارت های از قبیل گرفتن افزار کار ،کار با هر یک از افزار ها مثل پیچ کش ،امبور ،اسکرنچ،پلاس وغیره را قبلا آموخته باشد وسپس می تواند روی موتور موتر کار نماید وانرا ترمیم نماید.

دررشته معلمی نیز مهارتهای کوچک زیاد وجود دارد که معلمان باید با انها اشنا گردند، و

مهمترین مهارت های تدریس را میتوان در پنج نوع به شرح زیر خلاصه کرد:

1. مهارت های گفتاری معلم
2. مهارت های سوال کردن معلم
3. مهارت های غیر گفتاری معلم
4. مهارت های حرفه ای معلم
5. مهارت های معلم در ایجاد شرایط عاطفی درصنف

1)    مهارت های گفتاری:

این که انسان را حیوان ناطق می نامند ونطق وسخنوری را یکی از وجوه ممیزه اصلی انسان وحیوان قلمداد میکنند میتواند برای بیان اهمیت سخن گفتن کافی باشد.زیرا نطق وسخنی که حاوی پیام ومحتوای ویژه باشد برخاسته از عقل وشعور وتفکری است که ویژه انسان متفکرواندیشمند می باشد. واین که این پیام ومحتوا نیز جنبه تعلیمی داشته باشد سخنرانی نیزجنبه تدریس را پیدا میکند. که البته هیچ سخنرانی را نمی توان ویا نباید جدا از تعلیم وتربیت دانست ولذا کاربرد وسیع ودر عین حال مهم سخن خود میتوان گویای کاربرد پر وسعت وپر اهمیت مهارت سخنرانی باشد، وبطوری که (براون) در مورد سخنرانی تقریبأ در تمام دروس این چنین اظهار می دارد: (( آن چه مسلم است تقریبأ درتمام درس ها یا در تمام  سلسله مراتب یادگیری ، معلم مجبور است موضوعات واطلاعاتی را شفاهأ بیان داردپس ناگزیر است عناوین درس را معرفی کند، برای یادگیری مطالب جدید صحنه سازی کند، نکات اصلی مطالب یادگرفتنی را خلاصه کند، وبا الهام بخشیدن وایجاد انگیزه ، شاگردان را به یادگیری بیشتر وادارد. تمام این فعالیت ها در سلسله مراتب یادگیری ، به مهارتهای گفتاری ضرورت دارند.))

بیان مطالب در قالب های قابل فهم ومناسب مهارتی است که معلمان باید قبل ازرفتن به صنف ازاین خصلت نیکو شغلی برخوردار باشد.

1 - سخنان معلم باید درارتباط به محتوای درس قبلا تهیه وتنظیم شده باشد ودرآن از کلمات صحیح ومناسب استفاده گردد واز کار برد لغات وکلمات نامناسب خودداری گردد.

2 – بیان ساده وقابل فهم مطالب مهارت دیگری است که معلمان باتمرین یاد میگیرند.به عبارت دیگر باید دانست که تدریس اظهار فضل ودانش ازطرف معلم نیست بلکه ایجاد تعامل فکری وعملی بین معلم وشاگرد می باشد.

3 -  اگر سخنان معلم زیاد میشود ،برای اینکه شاگردان خسته نشود میتوانید از کلمات نشات آور استفاده نماید.

4 - در جریان سخنرانی معلم شاگردان را تشویق به گرفتن یاداشت ها نمایند.

5 - گفتار معلم در رابطه به محتوای درسی باشد واز حایشه روی جلو گیری نمائید.

6 - حجم مطالب مطابق به سن وسال وهم استعداد شاگردان باشد.

7 - معلم در جریان گفتار خود باید شوق وعلاقه به موضوع داشته باشد ومشتقانه سخن گوید.

2)      مهارت های سوال کردن

پرسش مناسب ازشاگردان ازعناصر مهم تدریس به شمار می اید وفنی است بسیار مفید دراداره امور صنف وبرانگیختن شاگردان در جهت تفکر ورهنمایی اندیشه او.

فن سوال تنها محدود به تنظیم سوال مناسب نیست بلکه پیش بینی جواب شاگردان وتوجه به جواب های احتمالی وغیر منتظره وامادگی معلم نسبت به ان را نیز شامل میشود .معلمانی که فنون سوال وجواب را می دانند وازان بهره می گیرند ،میتوانند به اسانی افکار شاگردان رادرجهت فراگیری درس هدایت کنندونتیجه قابل توجهی را بدست آورند.

فواید روش صحیح سوال وجواب :

اگر جریان سوال وجواب درصنف به گونه مطلوب تنظیم وبه شیوه ای درست هدایت شود دارای فواید است که مهم آن قرار ذیل است :

1 - از طریق سوال کردن ودریافت پاسخ ازپیشرفت درسی شاگردان اگاهی می یابید.

2 - فایده عمده از سوال کردن برانگیختن حس کنجکاوی شاگردان وتشویق انان به تفکر ودریافتن وفهمیدن مطالب تازه است .شاگردان ازطریق پرسش به فکر می افتد به تجزیه وتحلیل قسمتهای مختلف یک موضوع می پردازد. قسمتهای مختلف آن را باهم مقایسه می کنند وارزش موضوعات را درک کرده میتوانند.

3 - معلمان میتوانند با استفاده از سوال وجواب معلومات و آموخته های قبلی شاگردان را به خاطر ایشان آورند ورابطه بین درس جدید وقبلی را برقرار نمایند. ودرنتیجه درس جدید رابرای آنان با معنی کنند.

یکی از مهمترین مهارت های معلم درصنف مهارت درپرسش از شاگردان می باشد .که ویژگیهای مثبت در پرسش کردن راموردبحث قرار میدهیم:

1 - سوالات که درصنف مطرح می شود باید قبلا اماده شده باشند زیرا تنظیم پرسشهای هدف دار وجهت دار در صنف امکان ندارد .

2 - سوالات باید باعث گرددتا شاگردان وادار به تفکر شوند وپاسخ را دریابند ویاداشت نمایند بنابراین ایجاد فرصت تفکر بعد از هر پرسش ضروری است.

3 - اگر پرسش منحصرأ از یک شاگردپرسیده شود بقیه شاگردان خود را درآن ذینفع نمی بینند.پس بهتر است سوالات از تمامی شاگردان پرسیده شده وبعد از فکر کردن ویادداشت پاسخ ،به انتخاب معلم ،یکی از شاگردان به آن سوال جواب بدهد.

4 - مسله تایید سوال است که گاهی معلمان خود شان این کار را انجام میدهند ولی لازم است معلمان از فنون دیگر استفاده کنند بنابراین خواستن تایید پاسخ ازشاگردان دیگر ویا ایجاد سوال وجواب بین دوگروپ کوچک ازشاگردان وردیا قبول پاسخ صحیح ازطرف گروهای کوچک همه مهارت های به حساب می آیند که معلم باید بیاموزدودر صنف ازآن کار گیرد.

5 - انتخاب سوال از محتوای درس خود عامل دیگری است ونیاز به مهارت دارد بهتر است بعد ازتنظیم هدف های تعلیمی درس برای هر هدف وهمچنان بحث وتبادل نظر درتحقق هدف تعلیمی سوالات تهیه گردد.

6 - تنظیم سوالات با درجات متفاوت از نظر دشواری مهارت دیگری است که معلم باید پیدا کند زیرا اگر همه پرسش ها مشکل باشد وشاگردان به آن پاسخ داده نتواند پیشرفت درس امکان پذیر نخواهد بود ولازم خواهد بود که معلم به همه سوالات جواب بگوید. بنابراین تنظیم سوالات به درجات متفاوت ازنظردشواری ضروری است ومعلم باید در این کار مهارت داشته باشد.

7 - خود سوالات باید قابل فهم باشند وشاگردان در درک سوال مشکلی نداشته باشند. بنابر این کار برد لغات ساده وقابل فهم واسان درپرسشها مهارت است که به معلمین یاد داده شود.

گاهی پرسش ها زاینده هستند یعنی هر پرسش به دنبال خود پرسشهای رادر ذهن شاگرد ایجادمی کند وآنها سوالات را ادامه میدهند.

نکات مهم در تهیه سوال

برای اینکه مطالب خوب یاد داده شود وموضوعات جدید به شاگردان آموخته شود باید معلمان طرز صحیح سوال نمودن واز اصول وقواعدی آن اگاهی یابند. اینک به منظور آشنایی نسبت به تدوین سوال وقواعد حاکم برآن به شرح چند نکته مهم می پردازیم .

1 - قبل از اغاز به طرح سوال باید محیطی که گفت وشنود وسوال وجواب را برمی انگیزد به وجود آورد،برخورد دوستانه معلمان وفراهم نمودن محیطی پراز تفاهم ورقابت امیز شرط لازم برای تحقق چنین مقصودی است.

2 – ضمن اینکه سوالات که مطرح می شود باید دقیق رسا وروشن باشدجواب سوالات نیز باید چنین خصوصیت را داشته باشد .باید گفت که نباید منتظر جوابات کاملا درست ودقیق باشید بلکه باید جوابات نسبتاصحیح را از ایشان پذیرفت ولی نقایص موجود را نمایان ساخت وراه اصلاح آنهاراقدم به قدم به شاگردان آموخت.مثلا معلم به شاگرد می گوید این قسمت از سوال را صحیح پاسخ داده ای  قسمت دیگر رابا چنین اصلاحاتی می توان به عنوان جواب سوال پذیرفت ویا عیب آن چیست وچگونه میتوان آن عیب را برطرف کرد وسرانجام جواب درست کدام است .

3 - بجای اینکه قسمتی ازسوال رااز یک شاگرد وقسمتی دیگر را از شاگرد دیگربپرسیم بهتراست در ابتداء سوال را از تمامی شاگردان پرسیده وسپس جواب آنرا ازیک شاگرد بخواهیم .

4 - به شاگردان مجال دهیم تادر باره سوالات باندیشند وسپس جواب را ارایه دهند البته باید وقت محدود ساعت درسی درنظر گرفته شود.

5 - ازتکرار بی مورد سوالات ویا پاسخ تکراری به سوال پرهیز نماید مکر آنکه شاگردان درمورد آن توضیحات بیشتر بخواهند.

6 - تا زمانی که شاگرد جواب سوال را نه داده وحرف خودرا تمام نکرده است از دادن تذکر به او خود داری  کنید زیرا با چنین حالتی جریان تفکر وی راقطع می کنید.

7 - از شنیدن جواب غلط از تمسخر شاگردان خود داری کنید.

8 - باید از پرسیدن سوالات از روی لست حاضری ویا هم پرسیدن سوالات از یک طبقه خاص مثل شاگردان لایق ویا هم شاگردان ضعیف وتنبل خود داری نمود.باید به تمامی شاگردان توجه داشت وهمه را با رعایت و درنظر داشت تفاوت های فردی دربحث های صنفی شریک ساخت .

9 - درمواردی که ما معلمان از دادن جواب سوال شاگردان عاجز هستیم نباید مطالبی را که به صحت ونادرستی ان تردید داریم ،ارایه کنیم باید قبول کنیم وجواب سوال را یافته بعدا به شاگرد ارایه نمایم ویا خود شاگرد را موظف کنیم در جهت یافتن پاسخ مبادرت ورزد.

3 )مهارتهای غیرگفتاری:

هرگاه دریک ارتباط پیام به صورت علایم ویا رمز های غیر کلامی مانند  حرکات دست،چشم وسایر اعضاءانتقال یابد این ارتباط را ارتباط غیر کلامی گویند . در صنف از جمله مهارت های معلم تسلط به علایم غیر گفتاری است که هنگام ضرورت در تدریس باید از ان استفاده شود .

مهارتهای غیر گفتاری که در تدریس مؤثر هستند به قرار زیر می باشد.

·     - تنظیم صدا : معلم باید مهارت داشته باشد که در موقعی صدای بلند ودر موقعی  هم صدای آرام وپایین داشته باشد زیرا تغیر در صدا ازجمله مهارتی است که میتواند توجه شنونده را به طرف خود جلب نماید مثلا شاگردان حالت های عاطفی معلم خود رامی توانند ازتغیر صدای معلم درک نمایندویاهم اکثر اوقات صدای معلم گویایی واقعیت های است که شاگردان به صورت غیر مستقیم آنرا درک می کنند.

·     - حرکات اعضای مختلف صورت : از جمله این علایم لبخند است که می تواند، ضمیر شخص را برای طرف مقابل واضیح کند .زیرا لبخند درحالت عصبانی بودن تا لبخند درحالت خوشحالی فرق می کند. یا رد وقبول پاسخ شاگردان را باحرکات سر، دست ویا چشم  معمولی ترین علایم ورمز هایی هستند که روزانه با شاگردان سروکار دارد.

·     خط خوش: مهارت در نوشتن  رسم الخط واعداد وارقام ریاضی به ویژه مرتب نوشتن می تواند در ایجاد ارتباط بین معلم وشاگردان بسیار مفید باشد. زیرا نوشتن معلم در تخته سیاه می تواند مهارت اورا در برقراری ارتباط بین وی وشاگردانش را نشان دهد. به ویژه مهارت در استفاده از تخته سیاه می تواند در شاگردان بسیار تاثیر گذارد.

• طرز لباس پوشیدن معلم ورعایت در اعتدال وپاکیزگی درپوشش: نیز میتواند درارتباط بین معلم وشاگرد اهمیت داشته باشد. زیرا در فرهنگ ما شاگردان معلم را پدر ویامادر معنوی می دانند وانتظار دارند که چنین شخصی ازلباس وپوشش متناسب ودرخور شان معلمی استفاده کند.

4)مهارت های حرفه ای معلم

ازجمله این مهارت ها مواردی هستند که به صورت مختصر به توضیح آن می پردازیم.

1 - مهارت در اداره صنف:اگر شاگردان در صنف فعال باشنند صنف برای درس آماده بوده ومشکلی برای معلم وجود ندارد .معلمی که با افراد خاص سروکار دارد ویا شاگردان تیز هوش وزرنگ را مورد عنایت قرار میدهد وتعدای از شاگردان را فراموش میکند ویا اینکه وقت زیاد خود صرف شاگردان عقب مانده وتنبل میکند یعنی به تمامی شاگردان متوجه نمی باشد وصرف با یک گروپ سروکاردارد گروپ دیگرکه معلم متوجه آنها نیست  اوضاع صنف را برهم می کند وموجب بی نظمی وبی انظباطی در صنف می گردند. البته این به آن معنی نیست که تفاوت های فردی درنظر گرفته نه شود بلکه ضمن رعایت تفاوتهای فردی درصنف باید تمامی شاگردان درحال فعالیت باشند.

2 - یکی از مهارتهای که معلمان باید داشته باشند مهارت در مشاوره ورهنمایی شاگردان است این امر زمانی تحقق می یابد که شاگرد بالای معلم خود اعتماد داشته باشند.  جلب اعتماد شاگردان باعث خواهد شد که آنان مسایل ومشکلات شانرا بامعلم خود در میان گذارد واز معلم خود کمک بخواهند. بنابراین توصیه میشود که معلمان بافنون رهنمایی آشنایی کامل داشته باشند.

3 - مهارت دراستفاده از تکنالوژی تعلیمی:  نیز به معلم کمک می کند تا با کمترین فعالیت بیشترین کارایی را داشته باشند. ولی اکثرأ دیده میشود که معلم از ساده ترین وسایل درسی هم استفاده نمی کنند مثلا از تخته سیاه وکتاب های درسی به صورت موثر استفاده نمی شود.بنألازم است که معلم با انواع مواد ووسایل درسی آشنا باشد تا بتواند زمینه خوب را برای یاد گیری مساعد سازدوشاگردان از آن بهرمند گردند.

4- مهارت درکاربرد تشویق وتنبه : نیز ازجمله مهارت های است که معلم را منصف وتوانا معرفی می نماید ورغبت وعلاقه شاگردان را برای تعلیم بیشتر می سازد مهمترین مطلبی که دراین زمینه بایدمعلمان بدانند آنست که هرتنبه یا تشویق چقدر می تواند درپیشرفت تحصیلی شاگردان مؤثر باشد؟  لازم است معلمان با انواع مختلف تشویق وتنبه مجاز درمکتب آشنا باشند وبه موقع ازآن استفاده نمایند.

5 - مهارت در اغاز درس،مهارت دراماده شدن برای رفتن به صنف ،مهارت درساختن پلان درسی ،مهارت درتعین وظایف خانگی برای شاگردان،مهارت درخلاصه کردن محتوای درسی ،مهارت درکشف خلاقیت ونوآوری درشاگردان،مهارت دراستفاده ازمثالهای مناسب وقابل توجه برای شاگردان  ودها مهارت های دیگر که لازم است معلم درمورد آن قبلا معلومات داشته باشد.

6 - یکی ازمهارت های معلم درصنف پیوند مطالب درسی با زندگی روزمره شاگردان است برای این کار لازم است معلم شاگردان رابشناسد و به نیاز های اساسی آنان اگاهی داشته باشد از طرفی با پیشرفتهای جامعه خود آشنا باشد تا بتواند مهارتهای لازم را در ارتباط درس مکتب با زندگی روزمره شاگردان کسب کند.

5)مهارت های معلم درایجاد شرایط عاطفی مطلوب درصنف

چون صنف یک جامعه کوچک است وشاگردان عضو گروهی هستند که به ظاهرنام صنف را به خود گرفته است ولی در واقع یک فعالیت دسته جمعی وگروهی روزانه است که به صورت مستمر انجام می پذیرد چنانچه درچنین گروهی اعضا احساس امنیت خاطر نکنند مسلمأ دربین آنها فعالیت های چشمگیری وجود نخواهد داشت .

روابط انسانی در صنف درسی در برگیرنده رابطه خوب میان معلم وشاگرد، میان شاگردبا شاگردمی باشد. این روابط ممکن است به شکل رسمی، غیر رسمی، خصوصی، کلامی وغیر کلامی تأ مین شود. روابط انسانی در برگیرنده همه تعاملات بین اعضای صنف، جامعه وخانواده است که شامل محبت ها،تنفرها،آشتی ها،قهر وغضب، درک متقابل نیاز ها، درگیری های لفظی بین شاگردان می باشد. معلم باید آنها را که نا گزیر ایجاد میشودویا وجود دارد بطور منظم تنظیم نماید واز بروز پدیده های منفی در این روابط جلوگیری بعمل آورد وزمینه را برای رشد وتکامل پدیده های مثبت این روابط آماده سازد.

روابط نیک وپسندیده انسانی می تواند با رعایت نکات ذیل حاصل شود ودر میان شاگردان تقویت گردد:

1 - به خواسته های معقول شاگردان توجه همیشه گی صورت گیرد.

2 - شاگردان را دوست داشته باشند وبه شخصیت فردی آنها احترام گذاشته شود.

3 - استعداد وتوانمندی های شاگردان تشخیص داده شودومعلم باید وظیفه را بر مبنای استعداد وتوانمندی های شاگردان به آنها واگذارکند.

4 - با شاگردان ارتباط موثر برقرارگردد زیرا ارتباط موثراساس تدریس فعال پنداشته میشود . ویا به عبارت دیگر یادگیری در صنف درسی مبتنی بر تسلط معلم بر مهارتهای ارتباطی می باشد.

5 - بیان نقاط قوی وپرهیز از نقاط ضعیف شاگردان در محضر دیگران از جمله مهارتهای است که میتواند روابط انسانی رادر صنف درسی به درستی تأمین نمایند.

مهارت معلم درایجاد شرایط عاطفی درصنف ،برای تدریس از جمله مواردی است که باید مورد توجه قرارگیرد  ومعلم سعی نماید نیاز های شاگردان را که درسلسله مراتب نیازهامقدم برنیاز آموختن ودانستن می باشد،  برآورده شده باشد . محیط مناسب برای فعالیت که شاگردان با آرامش خاطر به تعلیم می پردازد حایز اهمیت است که در تعلم وتربیه جهانی به آن ارزش داده میشود .زیرا آرامش روانی وداشتن محیط سالم از نظر روانی میتواند بر زندگی آینده شاگردان تأثیر عمیقی داشته باشد.